Szczęście w literaturze: Jak jest przedstawiane?

Szczęście w literaturze: Jak jest przedstawiane?
Autor Aleksander Lewandowski
Aleksander Lewandowski23.02.2024 | 8 min.

Motyw szczęścia w literaturze pojawia się w utworach od zarania dziejów. Jego rozumienie i sposób przedstawiania ewoluowały na przestrzeni epok literackich, odzwierciedlając zmieniającą się mentalność społeczeństwa. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej, jak motyw ten był ukazywany na kartach literatury polskiej - od średniowiecza po współczesność. Zobaczymy, jak zmieniało się pojmowanie szczęścia w różnych epokach i jak wpływało to na sposób jego prezentacji w utworach literackich.

Kluczowe wnioski:
  • Szczęście w literaturze średniowiecznej postrzegane było głównie w kategoriach zbawienia.
  • W epoce renesansu i oświecenia na plan pierwszy wysuwało się doczesne, ziemskie szczęście człowieka.
  • Romantycy koncentrowali się na szczęściu jednostki, jej przeżyciach wewnętrznych i dążeniu do ideału.
  • Pozytywiści i realiści w swoich dziełach pokazywali trudności w osiągnięciu szczęścia w realnym życiu.
  • Moderniści poddali w wątpliwość możliwość osiągnięcia prawdziwego szczęścia w ogóle.

Motywy szczęścia w literaturze romantycznej

Literatura romantyzmu koncentrowała się na uczuciach, marzeniach i pragnieniach jednostki. Główni bohaterowie romantyczni poszukiwali szczęścia w miłości, poezji i kontakcie z naturą. Często było to szczęście nieosiągalne, związane z tęsknotą za ideałem. Motyw szczęścia w literaturze romantycznej ukazywany był więc głównie jako marzenie o spełnieniu, które pozostaje nieuchwytne.

Reprezentatywnym przykładem jest tutaj twórczość Adama Mickiewicza. W jego balladach i sonetach krymskich szczęście utożsamiane jest z miłością i pięknem natury. Jednak jest ono ulotne jak chwila ("Świtezianka") lub nieosiągalne przez skomplikowane uczucia bohaterów ("Lilie"). Przykładem motywu szczęścia w literaturze romantycznej są też "Dziady", gdzie szczęście Wiśniowieckiego i Gustawa kończy się tragicznie.

Podobne motywy odnajdziemy u innych poetów romantycznych, jak np. Juliusz Słowacki, dla którego szczęście było stanem egzaltacji i uniesienia. Jednak w ich twórczości bohaterowie równie często doświadczają rozpaczy i cierpienia z powodu niespełnionej miłości i niemożności osiągnięcia wymarzonej sielanki.

Wpływ romantyzmu na pojmowanie szczęścia

Romantycy zmienili postrzeganie szczęścia, które w ich twórczości było przede wszystkim stanem psychicznym, duchowej ekscytacji i spełnienia. Odeszli od racjonalnego i praktycznego rozumienia szczęścia charakterystycznego dla epoki oświecenia. Bohater romantyczny dążył do ideału, nierzadko ponosząc klęskę. Taka wizja miała ogromny wpływ na późniejszą literaturę i sposób przedstawiania motywu szczęścia.

Jak renesansowe pojmowanie szczęścia zmieniło literaturę

Epoka renesansu przyniosła odejście od średniowiecznego pojmowania szczęścia jako zbawienia w życiu pozaziemskim. Coraz większe znaczenie zyskiwało doczesne, ziemskie szczęście człowieka. W literaturze renesansowej pojawia się apoteoza radości życia, piękna i sztuki.

Dobrym przykładem jest twórczość Jana Kochanowskiego. W jego pieśniach i fraszkach, np. "Na lipę", "Na zdrowie", "O żywocie ludzkim" dominuje motyw carpe diem - zachęty do czerpania z życia przyjemności i szczęścia. Podobne przesłanie płynie z utworów Mikołaja Reja, który w "Żywocie człowieka poczciwego" gloryfikował prostą, wiejską sielankę jako źródło prawdziwego szczęścia.

W ten sposób szczęście w kontekstach literackich renesansu było utożsamiane z harmonijnym, beztroskim i pełnym umiaru życiem doczesnym. Stanowiło to novum w porównaniu ze średniowiecznym skupieniem na zbawieniu w życiu wiecznym.

Średniowiecze Renesans
Szczęście = zbawienie w życiu wiecznym Szczęście = radość życia doczesnego

Czytaj więcej:Epoka Rubensa: Rozwiązanie krzyżówki i kontekst historyczny

Wpływ oświecenia na szczęście bohaterów literackich

W epoce oświecenia ideałem stawało się szczęście rozumne i pożyteczne. W utworach tego okresu dominują bohaterowie kierujący się zdrowym rozsądkiem i dążący do poprawy swojej sytuacji materialnej.

Przykładem szczęścia w literaturze oświeceniowej może być historia Pamela z powieści Samuela Richardsona. Tytułowa bohaterka osiąga szczęście poprzez zamążpójście z szlachetnym i bogatym szlachcicem, co zapewnia jej awans społeczny i dostatnie życie. Osiąga więc cel ziemski, doczesny, ale w zgodzie z rozumem i moralnością.

Podobnie w utworach Ignacego Krasickiego pojawiają się postaci kierujące się praktyczną filozofią życiową, np. pan ze "Młyna" czy Staruszek z "Bajek". Ich szczęście opiera się na skromności, pracy i zdrowym rozsądku. Stanowią wzór cnót mieszczańskich propagowanych przez oświecenie.

Szczęście w twórczości wieszczów narodowych

Szczęście w literaturze: Jak jest przedstawiane?

W literaturze romantycznej pierwszej połowy XIX wieku na plan pierwszy wysuwało się szczęście zbiorowości, czyli narodu. Utwory wieszczów narodowych koncentrowały się na idei wyzwolenia i niepodległości ojczyzny.

Adam Mickiewicz w "Panu Tadeuszu" snuł wizję szczęśliwej Arkadii - ziemiańskiego raju, który mógłby powstać w wolnej Polsce. Natomiast w "Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego" szczęście narodu wiązał ze zbiorowym wysiłkiem i ofiarnością na rzecz ojczyzny.

Z kolei według Juliusza Słowackiego w wierszach patriotycznych, jak "Hymn" czy "Sowiński w okopach Woli" szczęśliwa przyszłość Polski miała być nagrodą za poświęcenie i walkę z zaborcą. Nadzieję na odzyskanie niepodległości i pomyślności kraju pokładał w czynie zbrojnym.

W ten sposób romantyczni wieszcze postrzegali szczęście przede wszystkim w kategoriach narodowo-wyzwoleńczych. Ich dzieła mobilizowały do walki o pomyślność całego kraju, a nie jednostki.

Kreacja szczęścia w prozie pozytywistów

Pozytywiści i realiści w swoich utworach pokazywali trudności w osiągnięciu szczęścia w realnym życiu. Obnażali mechanizmy rządzące społeczeństwem, które często tłamsiły dążenia jednostki do samorealizacji.

Np. w "Lalce" Bolesława Prusa ideałem szczęścia dla Stanisława Wokulskiego był związek z Izabelą Łęcką. Jednak różnice społeczne i knowania arystokracji uniemożliwiły bohaterowi osiągnięcie tego marzenia. Ostatecznie doznał gorzkiego rozczarowania.

Podobny motyw niemożności zrealizowania swoich celów życiowych pojawia się w twórczości Elizy Orzeszkowej ("Nad Niemnem") czy Marii Konopnickiej ("Mendel Gdański"). Losy bohaterów pokazują, jak trudno o szczęście w zniewolonym kraju i niesprawiedliwym ustroju społecznym.

W ten sposób realiści obnażali społeczne ograniczenia w dążeniu do samorealizacji i szczęścia jednostki. Ukazywali je jako stan trudny do osiągnięcia w ówczesnej rzeczywistości.

Jak moderniści postrzegali szczęście jednostki

Moderniści zakwestionowali wiarę w możliwość osiągnięcia szczęścia i sensu życia. W ich utworach dominują postaci samotne, cierpiące na brak celu, zagubione w otaczającej rzeczywistości.

Np. bohaterowie dramatów Stanisława Wyspiańskiego, jak Tomasz Judym z "Wyzwolenia" czy Konrad z "Nocy listopadowej" nie potrafią odnaleźć swojego miejsca i realizacji. Judym kończy w szpitalu psychiatrycznym, a Konrad popełnia samobójstwo.

Przykładem motywu szczęścia w literaturze modernistycznej są też opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza, np. "Brzezina" czy "Róża". Bohaterowie nie umieją nawiązać głębszych relacji z drugim człowiekiem i skazani są na emocjonalną pustkę.

Pesymizm modernistów wynikał z kryzysu wartości, jaki przeżywała jednostka na przełomie XIX i XX wieku. Według nich trudno było wówczas o prawdziwe szczęście i spełnienie.

Podsumowanie

Jak widać, motyw szczęścia był obecny w literaturze polskiej na przestrzeni wszystkich głównych epok. Jednak jego pojmowanie i sposób przedstawiania w utworach literackich podlegał ewolucji. Od średniowiecznego utożsamiania go ze zbawieniem, poprzez renesansową i oświeceniową apoteozę ziemskiej radości życia, aż po romantyczne poszukiwanie nieuchwytnego ideału i modernistyczny kryzys wartości. Analiza kreacji tego motywu pozwala lepiej zrozumieć ducha epoki i jej wpływ na literaturę.

Podsumowanie

Przedstawione w artykule przykłady motywu szczęścia w literaturze pokazują, jak ewoluowało jego pojmowanie na przestrzeni epok. Od szczęścia rozumianego w kategoriach religijnych w średniowieczu, poprzez gloryfikację doczesnej radości życia w renesansie i oświeceniu, aż po skupienie się na poszukiwaniu ideału przez jednostkę w romantyzmie oraz kryzys wartości u modernistów.

Analiza motywu szczęścia w różnych kontekstach literackich pozwala dostrzec, jak zmieniające się pojmowanie tego ideału wpływało na sposoby jego przedstawiania w utworach oraz na losy i psychologię bohaterów. Jest to ciekawy przykład odzwierciedlenia ducha epoki w literaturze.

Najczęściej zadawane pytania

Pojmowanie szczęścia ewoluowało wraz z epokami literackimi. W średniowieczu utożsamiano je głównie ze zbawieniem i życiem wiecznym. W renesansie i oświeceniu na plan pierwszy wysunęło się doczesne, ziemskie szczęście człowieka. Romantycy skupili się na szczęściu wewnętrznym jednostki i dążeniu do ideału. Realizm i naturalizm pokazały trudności w osiągnięciu szczęścia na co dzień. Moderniści zakwestionowali w ogóle możliwość osiągnięcia prawdziwego szczęścia.

Dla romantyków szczęście było przede wszystkim stanem psychicznym, uczuciowej ekscytacji i spełnienia. Poszukiwali go w egzaltacji, miłości, poezji i kontakcie z naturą. Często pozostawało ono jednak nieuchwytne, jak marzenie o idealnym świecie, który istniał tylko w wyobraźni.

Realistyczne powieści pozytywistów ukazywały trudności w osiągnięciu szczęścia osobistego w realnym życiu. Pokazywały mechanizmy społeczne i uwarunkowania ekonomiczne, które ograniczały swobodę jednostki. Dążenie bohaterów do samorealizacji i miłości często kończyło się rozczarowaniem i klęską.

Moderniści w swojej twórczości wyrazili kryzys wartości, jaki przeżywała jednostka na przełomie XIX i XX w. Ich bohaterowie nie wierzyli w możliwość osiągnięcia szczęścia i sensu życia. Czuli się samotni, zagubieni i pozbawieni celu. Prądy modernistyczne zakwestionowały wiarę w szczęście jako osiągalny ideał.

Przykładami motywu szczęścia są "Lilie" i "Świtezianka" Mickiewicza, "Nad Niemnem" Orzeszkowej, losy Wokulskiego z "Lalki" Prusa czy dramaty Wyspiańskiego. W każdej epoce inaczej pojmowano i przedstawiano dążenie bohaterów do szczęścia. Jego analiza pozwala lepiej zrozumieć światopogląd epoki.

5 Podobnych Artykułów:

  1. Balladyna: Opis postaci i kluczowe cechy bohaterów
  2. "Nie posiadam": Jak elegancko wyrazić brak czegoś?
  3. Kłamca i blagier: Rozwiązania krzyżówkowe
  4. Dawniej o teściu: Etykieta i nazewnictwo
  5. Garderoba na literę Z: Przewodnik po modzie
tagTagi
shareUdostępnij
Autor Aleksander Lewandowski
Aleksander Lewandowski

Jestem pasjonatką języka polskiego i literatury, która pragnie dzielić się swoją miłością i wiedzą z innymi. Jako założycielka portalu o poprawnej polszczyźnie i literaturze, moim celem jest edukowanie, inspirowanie i budowanie mostów między klasyką a współczesnością. Z wykształcenia jestem polonistką, a z zamiłowania - opiekunką słów i opowieści. Moje artykuły i poradniki są przystanią dla każdego, kto chce zgłębiać tajniki naszego pięknego języka oraz odkrywać literackie arcydzieła. Wierzę, że język jest żywym organizmem, a literatura - lustrem świata, dlatego zapraszam do wspólnej podróży po krainie słów.

Oceń artykuł
rating-fill
rating-fill
rating-fill
rating-fill
rating-fill
Ocena: 4.00 Liczba głosów: 1

Komentarze (0)

email
email

Polecane artykuły